Zaginiony film podhalańskich emigrantów doczeka się premiery w Zakopanem

Przez lata Góralskie wesele uchodziło za film zaginiony. Odnalezienie taśmy na farmie w Wisconsin pozwoliło przywrócić pełnometrażowy zapis podhalańskich tradycji utrwalonych przez emigrantów w Chicago. Polska premiera odbędzie się w Zakopanem, a pokaz poprzedzi opowieść o niezwykłych losach nagrania.

• Podhalańskie wesele nakręcone w przemysłowym Chicago
• Taśma odnaleziona na farmie trafiła do konserwacji

Podhalańskie wesele nakręcone w przemysłowym Chicago

W 1961 roku mieszkańcy robotniczej dzielnicy Pilsen w Chicago podjęli próbę zrealizowania własnego filmu. Wielu z nich przyjechało z Podhala zaledwie kilka lat wcześniej. Zamiast rodzinnych wsi i górskiego krajobrazu zastali stalownie, fabryczny dym, place budów oraz przemysłowe zapachy. W tych warunkach postanowili odtworzyć i zarejestrować tradycyjne podhalańskie wesele.

Pierwsza wersja materiału nie nadawała się do wyświetlania. Po powrocie trzech dużych szpul z laboratorium Kodaka okazało się, że obraz jest nieostry. Twórcy nie zrezygnowali i nakręcili całość ponownie. Dzięki temu zachował się rzadki zapis kultury podhalańskich emigrantów z początku lat 60.

Góralskie wesele trwa 88 minut. To najwcześniejszy znany pełnometrażowy zapis inscenizacji tradycyjnego wesela podhalańskiego. Występujący w nim śpiewacy, muzycy i tancerze nie byli wyłącznie amatorami odtwarzającymi wyuczone role. Wykonywali pieśni, melodie i tańce znane z własnego doświadczenia, wyniesionego jeszcze z rodzinnych miejscowości.

Materiał łączy barwną formę widowiska muzycznego z dokumentem etnograficznym. Pokazuje, jak emigranci podtrzymywali więź z rodzinną kulturą tysiące kilometrów od Podhala. Za produkcję i reżyserię odpowiadali Ludwina Ról-Łuszczkowa, Antonina Błazończyk oraz Jerzy De Belina. W realizację było zaangażowane także Koło Dramatyczne Górali Tatrzańskich przy Związku Podhalan w Północnej Ameryce.

Taśma odnaleziona na farmie trafiła do konserwacji

Film przez dziesięciolecia był wyświetlany tylko kilka razy w chicagowskim środowisku Górali Podhalańskich. Najprawdopodobniej nie pokazano go publicznie poza Chicago, a o jego istnieniu nie informowały ani polskie, ani amerykańskie opracowania filmowe.

Oryginalną taśmę 16 mm odnaleziono w 2024 roku na farmie w Wisconsin. Dr Agata Zborowska, przy wsparciu Władysława Mrowcy, dotarła do rodzinnego archiwum Andrzeja Szwajnosa-Twardego. Materiały udostępniła jego córka Danuta Leśniak.

Film poddano konserwacji i digitalizacji w rozdzielczości 4K. Przygotowano również dwie nowe kopie na taśmie 16 mm – negatyw archiwalny oraz kopię projekcyjną. Prace sfinansowano dzięki grantowi National Film Preservation Foundation, pozyskanemu przez dr Agatę Zborowską we współpracy ze Związkiem Podhalan w Północnej Ameryce. Po stronie Związku projekt prowadził dr Krzysztof Żółtek.

Odnowione Góralskie wesele pokazano po raz pierwszy podczas uroczystości w Domu Podhalan w Chicago. Wśród gości znalazły się osoby, które uczestniczyły w nagraniu przed 65 laty – Władysław i Aniela Tylka oraz Anna Rabiańska. Kolejny pokaz odbył się w Logan Center for the Arts na University of Chicago, z angielskim tłumaczeniem i napisami.

Polska premiera została zaplanowana na 12 września 2026 roku o godzinie 19:30 w Kinie Sokół w Zakopanem. Wstęp będzie bezpłatny. Przed seansem dr Agata Zborowska wygłosi audiowizualny miniwykład o powstaniu, zaginięciu i odnalezieniu filmu. Dla widzów oznacza to możliwość zobaczenia nie tylko odrestaurowanego obrazu, lecz także poznania historii osób, które stworzyły go na emigracji.

W przygotowanie polskiego pokazu zaangażowali się między innymi Starostwo Powiatowe w Zakopanem, Tatrzańska Agencja Rozwoju, Promocji i Kultury, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Gniazdo w Zakopanem, Związek Podhalan w Polsce im. Świętego Jana Pawła II, Chicago Film Archives, Katholieke Universiteit Leuven oraz Fundacja Instytut Pomiędzy. Patronat nad wydarzeniem objęły Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny i Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.

na podstawie: UM Zakopane.